Tournée minérale: de voordelen van een maand zonder alcohol

Impact van alcoholgebruik op de volksgezondheid

Alcohol is een van de meest gebruikte psychoactieve stoffen ter wereld (1). Toch is het volgens deskundigen een van de schadelijkste stoffen. Het brengt niet alleen schade toe aan de consument, maar ook aan de samenleving als geheel (2).

Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (1) heeft schadelijk alcoholgebruik in 2019 wereldwijd geleid tot 2,6 miljoen sterfgevallen, wat neerkomt op 4,7% van de totale sterfte. In 2018 had in België 77% van de bevolking alcohol gedronken, met een wekelijks gemiddelde van 9,4 glazen (3). In datzelfde jaar was overmatig alcoholgebruik verantwoordelijk voor 5% van de geregistreerde sterfgevallen in het land (3).

Alcohol is de vierde doodsoorzaak en ziekteoorzaak bij Belgen ouder dan 15 jaar. Alcoholgebruik houdt verband met tal van aandoeningen (hart- en leverziekten, kanker, cognitieve stoornissen) en een hoog risico op verslaving. Het heeft ook een negatieve invloed op de geestelijke gezondheid en draagt bij tot diverse ongevallen en sociale problemen. Zelfs matig alcoholgebruik kan schadelijke gevolgen hebben voor de gezondheid (4). De Hoge Gezondheidsraad (4, 5) heeft daarom verschillende aanbevelingen gedaan om de risico’s van alcoholgebruik te verminderen. Deze omvatten onder meer een beperking tot maximaal 10 alcoholische eenheden per week en het invoeren van meerdere alcoholvrije dagen per week.

Campagnes voor alcoholonthouding en alcoholvrije maanden

Er zijn tal van initiatieven genomen om het bewustzijn rond de risico’s van alcoholgebruik te vergroten. Zo zijn campagnes zoals ‘Een maand zonder alcohol’ de afgelopen jaren in verschillende Europese landen sterk in opkomst (6). In België staat dit initiatief bekend als Tournée minérale en vindt het elk jaar in februari plaats. Het roept burgers op om een maand lang helemaal geen alcohol te drinken. Het doel is meervoudig: bewustwording van drinkgewoontes stimuleren, de positieve effecten van een periode van onthouding laten ervaren en aanzetten tot een bredere reflectie over de persoonlijke relatie met alcohol. Deze campagnes zijn ook bedoeld om een duurzame vermindering van het alcoholgebruik bij de deelnemers te bewerkstelligen.

In vele landen duren de meeste campagnes voor tijdelijke alcoholonthouding een maand, hoewel de gekozen periode per land verschilt. Zo doen ze dat in Engeland (7) en Frankrijk (8) in januari, in België (9) in februari en in Hongarije (10) in november. In Nederland zijn de deelnemers vrij om het tijdstip en de duur van hun onthouding te kiezen, op voorwaarde dat deze ten minste 28 dagen duurt (11).

Verschillende studies die in het kader van deze campagnes zijn uitgevoerd, hebben de vele positieve effecten voor de deelnemers aangetoond. Tot de vaak genoemde voordelen behoren een verbetering van het algemeen welzijn, gewichtsverlies, een betere slaapkwaliteit, financiële besparingen, meer energie en een algehele verbetering van de gezondheid (6, 12-14).

Er blijven echter zorgen bestaan over een mogelijk rebound-effect aan het einde van de periode van onthouding. Onderzoek bij dieren heeft aangetoond dat tijdelijke onthouding van alcohol kan leiden tot een aanzienlijke toename van het alcoholgebruik zodra de toegang weer wordt hersteld – een fenomeen dat bekend staat als het alcoholontwenningsverschijnsel (15, 16). Hoewel deze campagnes bedoeld zijn om het alcoholgebruik te verminderen, kunnen ze in sommige gevallen bij bepaalde deelnemers juist leiden tot overmatig alcoholgebruik.

Longitudinaal onderzoek tijdens de Tournée minérale in België (2023-2024)

Om de specifieke effecten van de alcoholvrije maand op de Belgische bevolking te analyseren en de mogelijkheid van een rebound-effect te onderzoeken, hebben we een kort longitudinaal onderzoek uitgevoerd (gepubliceerd in het tijdschrift Alcohol and Alcoholism) (17). Het doel was om de deelnemers gedurende de hele periode van onthouding te volgen en vervolgens de evolutie van hun alcoholgebruik een maand na het einde van de campagne te observeren.

De studie had verschillende doelstellingen. Ten eerste wilde men factoren identificeren die het succes van de alcoholvrije maand konden voorspellen, gedefinieerd als totale onthouding tijdens deze periode. Tot de onderzochte variabelen behoorden de positieve verwachtingen in verband met alcoholgebruik, drinkgewoonten en het gevoel van zelfeffectiviteit – het vertrouwen van de deelnemers in hun vermogen om alcohol te weigeren in verschillende contexten of wanneer ze daartoe worden uitgenodigd.

Het tweede doel was om na te gaan of er een rebound-effect was in het alcoholgebruik, een maand na afloop van de campagne. Het was belangrijk om te controleren of de deelnemers na de campagne hun wekelijkse alcoholgebruik hadden verhoogd ten opzichte van hun oorspronkelijke niveau vóór de start van de campagne. Ten slotte werd in het onderzoek gekeken naar de verwachtingen van de deelnemers ten aanzien van de voordelen van hun deelname aan de alcoholvrije maand en in hoeverre aan deze verwachtingen was voldaan.

Deze studie had betrekking op twee cohorten van deelnemers die in 2023 of 2024 aan de Tournée Minérale hadden deelgenomen. De deelnemers waren tussen 18 en 76 jaar oud, met een gemiddelde leeftijd van 39,6 jaar. In totaal hebben 172 personen de eerste fase van het onderzoek voltooid, waarvan 94 in 2023 en 78 in 2024. De gegevensverzameling was in drie fasen georganiseerd om de evolutie van de deelnemers vóór, tijdens en na de onthoudingscampagne te volgen. In elk van deze fasen werden de deelnemers gevraagd om verschillende vragenlijsten in te vullen. De eerste fase vond vlak voor het begin van de alcoholvrije maand plaats. De tweede fase vond aan het einde van de onthoudingsperiode plaats. De derde fase vond een maand na het einde van de campagne plaats om zo eventuele veranderingen in het gedrag of de perceptie van de deelnemers na de onthoudingsperiode te observeren.

Uit de resultaten bleek dat 48,5% van de deelnemers gedurende de hele alcoholvrije maand volledig alcoholvrij bleef. Bij degenen die er niet in slaagden volledig te onthouden, werd niettemin een aanzienlijke vermindering van het alcoholgebruik waargenomen: hun gemiddelde consumptie daalde van 11 glazen per week vóór de campagne tot 5 glazen per week tijdens de laatste week van de campagne (Figuur 1). Van de onderzochte variabelen bleken positieve verwachtingen ten aanzien van de effecten van alcohol de beste voorspellers te zijn voor het succes van onthouding. Interessant genoeg voorspelden deze verwachtingen de moeilijkheden om onthouding vol te houden sterker dan de consumptiegewoonten. Deelnemers met een gunstiger beeld van de effecten van alcohol hadden aanzienlijk meer moeite om abstinent te blijven.

De resultaten toonden een significante daling van het wekelijkse alcoholgebruik bij alle deelnemers, ook bij degenen die er niet in slaagden volledig abstinent te blijven. Deze daling hield aan na afloop van de campagne, zonder rebound-effect. Met andere woorden, het alcoholgebruik nam niet toe na de periode van onthouding (Figuur 1).

Wat de verwachte voordelen van de campagne betreft, wijzen de resultaten erop dat de deelnemers gemiddeld genomen de positieve effecten van onthouding hebben ervaren. Sommige verwachtingen werden echter beter vervuld dan andere. Twee voordelen overtroffen zelfs de oorspronkelijke verwachtingen: het verminderen van het gevoel van alcoholverslaving en de financiële besparingen. Daarentegen werden vijf andere voordelen als minder uitgesproken beoordeeld dan de deelnemers hadden gehoopt, met name de verbetering van de slaapkwaliteit, het gewichtsverlies, de verbetering van het algemene welzijn, de gezondheid en het energieniveau (Figuur 2).

Figuur 1: Gemiddeld aantal glazen alcohol per week vóór, tijdens en een maand na de Tournée minérale, afhankelijk van het al dan niet volledig onthouden van alcohol door de deelnemers. Figuur aangepast van Paulis en Quertemont (17).

Gemiddeld aantal glazen per week
VoorTijdens1 maand later
Abstinentie handhavenAbstinentie onderbreken

Figuur 2: Vergelijking tussen de verwachte voordelen vóór de Tournée minérale en de daadwerkelijk waargenomen voordelen na afloop van de campagne. De deelnemers hebben deze effecten beoordeeld op een schaal van 0 tot 100.

Verwachtingen vóór de campagneWaargenomen effecten na afloop
Voordelen van alcoholonthoudingGemiddelde scores
Meer energie
Betere gezondheid
Financiële besparingen
Vermindering van de afhankelijkheid
Verbetering van het welzijn
Gewichtsverlies
Betere slaapkwaliteit

Conclusie

Deze studie, die is uitgevoerd in het kader van de Belgische campagne Tournée minérale, brengt verschillende interessante resultaten aan het licht. Een van de belangrijkste bevindingen betreft de moeilijkheid om volledig abstinent te blijven, wat vooral te wijten is aan de positieve verwachtingen die aan de effecten van alcohol worden gekoppeld. Deze vaststelling onderstreept het belang om bij preventiecampagnes te werken aan de beeldvorming en overtuigingen rond alcohol.

Een maand na afloop van de campagne werd bij alle deelnemers een significante daling van het wekelijkse alcoholgebruik vastgesteld, ongeacht of ze erin geslaagd waren volledig te stoppen met drinken. Er werd geen rebound-effect vastgesteld, waardoor de laatste twijfels over de mogelijke gevolgen van dit soort initiatieven konden worden weggenomen. De campagne lijkt dus over het algemeen gunstig te zijn voor de deelnemers omdat ze bijdraagt tot een duurzame vermindering – althans op korte termijn – van hun alcoholgebruik.

Ten slotte blijkt uit de analyse van de verwachtingen van de deelnemers dat sommige voordelen als groter werden ervaren dan aanvankelijk verwacht, terwijl andere voordelen bescheidener bleken te zijn. Deze resultaten suggereren dat een nauwkeurigere en realistischere communicatie over de potentiële voordelen van onthouding zou kunnen bijdragen tot een betere ervaring voor de deelnemers.

Belangrijkste boodschappen

Campagnes voor tijdelijke onthouding van alcohol, zoals de Tournée minérale, zijn effectieve preventiemiddelen. Ze zorgen voor een aanzienlijke en duurzame vermindering van het alcoholgebruik, ook bij deelnemers die zich niet volledig aan de onthouding hebben gehouden. In tegenstelling tot wat sommigen vrezen, wordt er na afloop van deze campagnes over het algemeen geen duidelijk rebound-effect waargenomen. Deze initiatieven zouden baat hebben bij een bewustmakingscampagne over de beeldvorming en overtuigingen rond alcohol.

1. Referenties
   1.Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Global status report on alcohol and health and treatment of substance use disorders. Genève: WHO; 2024. https://www.who.int/publications/i/item/9789240096745
   2.Nutt DJ, King LA, Phillips LD. Drug harms in the UK: a multicriteria decision analysis. Lancet 2010;376:1558-65.
   3.Gisle L, Demarest S, Drieskens S. Gezondheidsenquête 2018: alcoholgebruik. Brussel: Sciensano; 2018. https://www.sciensano.be/fr/biblio/enquete-de-sante-2018-consommation-dalcool
   4.Hoge Gezondheidsraad. Risico’s van alcoholgebruik. Brussel: HGR; 2018. Advies nr. 9438.
   5.Hoge Gezondheidsraad. Maatregelen ter beperking van de schade en risico's van alcoholgebruik. Brussel: HGR; 2025. Advies nr. 9782.
   6.de Ternay J, Leblanc P, Michel P, et al. One-month alcohol abstinence national campaigns: a scoping review of the harm reduction benefits. Harm Reduct J 2022;19:24.
   7.Ballard J. Wat is Dry January? Br J Gen Pract 2016;66:32.
   8.Naassila M. Wat zijn de voordelen van 'alcoholvrije' uitdagingen? Alcoologie et Addictologie 2019;41:297-307.
   9.Thienpondt A, Van Cauwenberg J, Van Damme J, et al. Process evaluation of the Belgian one-month-without alcohol campaign “Tournée minérale”: a mixed method approach. BMC Public Health 2024;24:383.
   10.Pados E, Kovács A, Kiss D, et al. Voices of temporary sobriety – a diary study of an alcohol-free month in Hungary. Subst Use Misuse 2020;55:839-50.
   11.Bovens RHLM, Hoevenaars G, Planken MJE. De bijdrage van IkPas aan de landelijke en lokale preventieakkoorden. TSG Tijdschr Gezondheidswet 2022;100:72–5.
   12.Hillgrove T, Thomson L. Evaluation of the impact of febfast participation. Melbourne: Turning Point; 2012.
   13.Yeomans H. New Year, New You: a qualitative study of Dry January, self-formation and positive regulation. Drugs Educ Prev Policy 2019;26:460-8.
   14.de Visser RO, Piper R. Short- and longer-term benefits of temporary alcohol abstinence during “Dry January” are not also observed among adult drinkers in the general population: prospective cohort study. Alcohol Alcohol 2020;55:433-8.
   15.Spanagel R. Recent animal models of alcoholism. Alcohol Res Health 2000;24:124-31.
   16.Rodd ZA, Bell RL, Sable HJK, et al. Recent advances in animal models of alcohol craving and relapse. Pharmacol Biochem Behav 2004;79:439-50.
   17.Paulis C, Quertemont E. Predictors of completion and outcomes of a 1-month alcohol abstinence campaign in Belgium. Alcohol Alcohol 2025;60:agaf044.

1. Referenties
   1.Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Global status report on alcohol and health and treatment of substance use disorders. Genève: WHO; 2024. https://www.who.int/publications/i/item/9789240096745
   2.Nutt DJ, King LA, Phillips LD. Drug harms in the UK: a multicriteria decision analysis. Lancet 2010;376:1558-65.
   3.Gisle L, Demarest S, Drieskens S. Gezondheidsenquête 2018: alcoholgebruik. Brussel: Sciensano; 2018. https://www.sciensano.be/fr/biblio/enquete-de-sante-2018-consommation-dalcool
   4.Hoge Gezondheidsraad. Risico’s van alcoholgebruik. Brussel: HGR; 2018. Advies nr. 9438.
   5.Hoge Gezondheidsraad. Maatregelen ter beperking van de schade en risico's van alcoholgebruik. Brussel: HGR; 2025. Advies nr. 9782.
   6.de Ternay J, Leblanc P, Michel P, et al. One-month alcohol abstinence national campaigns: a scoping review of the harm reduction benefits. Harm Reduct J 2022;19:24.
   7.Ballard J. Wat is Dry January? Br J Gen Pract 2016;66:32.
   8.Naassila M. Wat zijn de voordelen van 'alcoholvrije' uitdagingen? Alcoologie et Addictologie 2019;41:297-307.
   9.Thienpondt A, Van Cauwenberg J, Van Damme J, et al. Process evaluation of the Belgian one-month-without alcohol campaign “Tournée minérale”: a mixed method approach. BMC Public Health 2024;24:383.
   10.Pados E, Kovács A, Kiss D, et al. Voices of temporary sobriety – a diary study of an alcohol-free month in Hungary. Subst Use Misuse 2020;55:839-50.
   11.Bovens RHLM, Hoevenaars G, Planken MJE. De bijdrage van IkPas aan de landelijke en lokale preventieakkoorden. TSG Tijdschr Gezondheidswet 2022;100:72–5.
   12.Hillgrove T, Thomson L. Evaluation of the impact of febfast participation. Melbourne: Turning Point; 2012.
   13.Yeomans H. New Year, New You: a qualitative study of Dry January, self-formation and positive regulation. Drugs Educ Prev Policy 2019;26:460-8.
   14.de Visser RO, Piper R. Short- and longer-term benefits of temporary alcohol abstinence during “Dry January” are not also observed among adult drinkers in the general population: prospective cohort study. Alcohol Alcohol 2020;55:433-8.
   15.Spanagel R. Recent animal models of alcoholism. Alcohol Res Health 2000;24:124-31.
   16.Rodd ZA, Bell RL, Sable HJK, et al. Recent advances in animal models of alcohol craving and relapse. Pharmacol Biochem Behav 2004;79:439-50.
   17.Paulis C, Quertemont E. Predictors of completion and outcomes of a 1-month alcohol abstinence campaign in Belgium. Alcohol Alcohol 2025;60:agaf044.