Neurodegeneratie en klimaat: tijd voor actie

Epidemiologische statistieken die de impact van hittegolven documenteren, tonen een alarmerende thermische kwetsbaarheid aan, die vooral mensen ouder dan 80 jaar treft (1, 2), met een statistisch significant hogere oversterfte bij vrouwen. Deze hittestress gaat vaak gepaard met andere schadelijke omgevingsfactoren: stijgende temperaturen bevorderen namelijk de verslechtering van de luchtkwaliteit, verhogen de luchtvochtigheid en versnellen het optreden van stortregens. Deze overstromingen vergen van de slachtoffers fysieke kracht en mobiliteit die vaak zijn aangetast door geriatrische sarcopenie, waardoor de onmiddellijke overlevingskansen van deze patiënten drastisch worden aangetast, zoals bijvoorbeeld te zien was in Valencia in 2024.

De toename van de duur van deze milieu-episodes is bijzonder zorgwekkend voor de gezondheidszorg. Onderzoeker Helen Wright (Newcastle, Verenigd Koninkrijk) benadrukt deze verslechtering in de tijd: “We gaan van hittegolven van 3 tot 5 dagen naar periodes van bijna 10 dagen, wat uiterst problematisch is, aangezien hitte de belangrijkste oorzaak is van weergerelateerde sterfte.”

De gegevens die Sciensano tijdens een hittegolf in juni heeft verzameld, illustreren op tragische wijze deze acute sterfte (3). Deze hittegolf leidde tot een totale oversterfte van 48%, wat neerkomt op meer dan 2.000 extra sterfgevallen op nationaal niveau. De verdeling van deze last laat grote regionale verschillen zien: een oversterfte van 31% in Vlaanderen (768 sterfgevallen), 63% in Brussel (188 sterfgevallen) en 77% in Wallonië (1.059 extra sterfgevallen). Deze hittegolf, die door de gezondheidsautoriteiten als uitzonderlijk werd bestempeld, bleek de dodelijkste te zijn sinds het begin van de analytische monitoring in 2000 en overtrof ruimschoots eerdere crises, zoals die van augustus 2020 (+37,5%).

Thermische kwetsbaarheid

Volgens Sciensano is dit sterftecijfer het directe gevolg van de langdurige periode van hitte, de extreme maximumtemperaturen en de gelijktijdige blootstelling aan hoge ozonconcentraties in de lucht. Op continentaal niveau had het jaar 2022 al geleid tot meer dan 70.000 extra sterfgevallen in Europa, een macabere balans die voor de jaren 2024 tot en met 2026 ruimschoots zal worden overschreden.

Op klinisch vlak is de kwetsbaarheid van ouderen voor hittestress te verklaren door een multisystemische afname van de thermoregulatie. Het ouder worden gaat gepaard met een drastische afname van het vermogen om te zweten, waardoor de belangrijkste manier om lichaamswarmte af te voeren wordt belemmerd. Tegelijkertijd beperkt de afname van de cardiovasculaire reserve het vermogen van het hemodynamische systeem om de toename van het hartminuutvolume te ondersteunen die nodig is voor de perifere huidvasodilatatie. Dit klinische beeld wordt verergerd door de fysiologische verandering in de dorstperceptie, waardoor de water- en elektrolytenbalans uiterst kwetsbaar wordt. Bij deze achteruitgang komt vaak nog de last van polyfarmacie; talrijke behandelingen die worden voorgeschreven voor chronische comorbiditeit verstoren deze autonome aanpassingsmechanismen actief (4).

Neuro-kwetsbaarheid

Het raakvlak tussen hyperthermie en neurodegeneratieve aandoeningen, die momenteel wereldwijd alleen al bij ernstige neurocognitieve stoornissen bijna 57 miljoen mensen treffen, vormt een kritieke medische uitdaging. Biologische modellen tonen aan dat blootstelling van cellen aan hoge temperaturen systemische oxidatieve stress veroorzaakt, neuro-inflammatoire cascades in gang zet, mitochondriale disfunctie veroorzaakt en zowel misvouwing (misfolding) als aggregatie van pathologische eiwitten bevordert (5). Deze mechanismen vormen de fysiopathologische pijlers van de ziekte van Alzheimer, de ziekte van Parkinson en multiple sclerose.

Een systematische literatuurstudie (nog niet gepubliceerd, 39 studies uit 30 landen) bevestigt deze biologische grondslagen met epidemiologisch bewijs. Uit de kwantificering van het thermische risico blijkt dat de duur van de blootstelling (cumulatieve warmte over meerdere dagen) aanzienlijk schadelijker is dan een op zichzelf staande thermische piek overdag. Hoge nachttemperaturen verergeren dit risico aanzienlijk doordat ze het ouder wordende lichaam zijn fysiologische herstelperiode ontnemen. Zo rapporteerde een groot Amerikaans cohort van 3,3 miljoen ouderen met de ziekte van Alzheimer en aanverwante vormen van dementie een toename van het aantal ziekenhuisopnames tijdens hittegolven. In Engeland bevestigde een onderzoek naar 120.000 sterfgevallen een verhoogde sterfte in verband met ernstige neurocognitieve stoornissen tijdens extreme hitteperiodes. Nog verontrustender is dat modellen van Zhang et al. (6) aantoonden dat hittegolven de sterfte als gevolg van de ziekte van Alzheimer met 25% doen toenemen.

Deze literatuuroverzichten vertonen echter een belangrijke vertekening. Terwijl de bevolking in tropische en subtropische gebieden de zwaarste last van thermische stress draagt, wordt 67% van het onderzoek uitgevoerd in landen met een hoog inkomen. Wright benadrukt deze epidemiologische onrechtvaardigheid door vast te stellen dat “de mensen die momenteel het meest kwetsbaar zijn, niet vertegenwoordigd zijn in deze gegevens”.

Structurele gevolgen en vooruitzichten

De gevolgen van deze thermische belasting leiden tot een kritieke overbelasting van de ziekenhuisdiensten. De gegevens tonen een verband aan tussen de stijgende temperaturen en het aantal opnames, met name bij patiënten met meervoudige aandoeningen die acute kwetsbaarheidssyndromen ontwikkelen. Paradoxaal genoeg draagt de medische reactie op deze crisis bij aan de verergering ervan. De continue en energieverslindende werking van zorginstellingen genereert een enorme hoeveelheid broeikasgassen. Deskundigen wijzen erop dat “de gezondheidszorg verantwoordelijk is voor ongeveer 5% van de uitstoot van broeikasgassen”, waardoor een schadelijke terugkoppeling ontstaat die de klimaatcrisis in stand houdt.

Om op deze ontwrichtingen te anticiperen, hebben Britse onderzoekers nieuwe beoordelingsinstrumenten ontwikkeld, zoals de Climate 950-vragenlijst, die onlangs is geïmplementeerd in het omvangrijke ELSA-cohort (English Longitudinal Study of Ageing). Met dit gestandaardiseerde instrument kunnen verschillende aspecten worden gekwantificeerd, zoals de mate van voorbereiding, kennis, gedragsveranderingen en de betrokkenheid van patiënten ouder dan 50 jaar bij het omgaan met klimaatrisico’s.

De heterogeniteit van neurodegeneratieve aandoeningen vereist bovendien een uiterst gepersonaliseerde aanpassing van de medische zorg. Bij parkinsonpatiënten wordt de thermische kwetsbaarheid voornamelijk bepaald door de dysautonomie die het autonome zenuwstelsel aantast, terwijl bij dementiepatiënten cognitieve en gedragsstoornissen, evenals verstoringen van de circadiane cyclus, het spontaan aannemen van beschermend gedrag belemmeren.

Kortom, de zorg voor deze kwetsbare patiënten vereist een snelle paradigmaverschuiving. Het is noodzakelijk om de drempels voor het afkondigen van hittegolfwaarschuwingen specifiek voor personen met neurodegeneratieve aandoeningen te verlagen, medische voorlichting over deze risico’s te bevorderen en de protocollen voor afkoeling in instellingen voor langdurige zorg te herzien. Wegens de stijgende temperaturen bestaat de rol van de clinicus niet langer alleen uit het behandelen van acute thermische decompensatie, maar ook uit het hierop anticiperen door middel van een systematische stratificatie van individuele omgevingsrisico’s.

Referenties1.Ballester J, Quijal-Zamorano M, Méndez Turrubiates RF, et al. Heat-related mortality in Europe during the summer of 2022. Nat Med 2023;29(7):1857-66.2.Xu Z, Yi W, Bach A, et al. Multimorbidity and emergency hospitalisations during hot weather. EBioMedicine 2024;104:105148.3.Oversterftecijfers voor de hittegolf van juni 2026. https://www.sciensano.be/nl/pershoek/oversterftecijfers-voor-de-hittegolf-van-juni-2026.4.Meade RD, Akerman AP, Notley SR, et al. Physiological factors characterizing heat-vulnerable older adults: A narrative review. Environ Int 2020;144:105909.5.Bongioanni P, Del Carratore R, Corbianco S, et al. Climate change and neurodegenerative diseases. Environ Res 2021;201:111511.6.Zhang R, Sun L, Jia A, et al. Effect of heatwaves on mortality of Alzheimer's disease and other dementias among elderly aged 60 years and above in China, 2013-2020: a population-based study. Lancet Reg Health West Pac 2024;52:101217.